Pielęgnacja drzewostanów dębowych z samosiewu

Jednym z najtrudniejszych problemów związanych z gospodarką leśną jest pielęgnacja drzewostanów dębowych. Problem ten, mimo wielu już lat leśnego gospodarowania i badań naukowych, nie jest do końca poznany i w wielu wypadkach budzi kontrowersje.

Dęby w korzystnych warunkach glebowych i świetlnych charakteryzuje ogromny potencjał życiowy, jednak stworzenie im takich warunków, a także ich utrzymanie niejednokrotnie staje się zadaniem niezwykle trudnym. W konsekwencji działania hodowlane zmierzają do odnawiania sztucznego drzewostanów dębowych, zamiast inicjowania odnowień naturalnych.

Trudna hodowla dębów wynika z charakterystyki tych gatunków - wrażliwość na przymrozki, na ocienienie górne, łatwe uleganie skrzywieniom pnia, powolny wzrost w młodości w porównaniu z gatunkami iglastymi, skłonność do tworzenia „wilków", a także częste zgryzanie przez zwierzynę. W praktyce granica między optymalnymi warunkami świetlnymi, glebowymi, odpowiednim zagęszczeniem drzewek a niekorzystnymi warunkami jest niewyraźna i przez to trudna do zidentyfikowania. Jednak mimo tych problemów propagowanie naturalnego odnawiania dębów warte jest zachodu, a piękne drzewostany dębowe, będące wspólnym dziełem sił natury i przemyślanych zabiegów hodowlanych, mogą być przedmiotem dumy gospodarza.

W odnowieniach naturalnych należy zwracać szczególną uwagę na różnice w tempie wzrostu między dębami i gatunkami domieszkowymi, dosadzonymi po usunięciu starego drzewostanu w cięciach uprzątających. Starsze dęby początkowo maja pozycje uprzywilejowaną, ale gatunki domieszkowe, np. modrzew, sosna czy grab, mogą szybko je dogonić, przerosnąć i przygłuszyć. Dlatego niezwykle istotne jest właściwe kształtowanie miejsca styku odnowienia dębowego z innymi gatunkami. Na tej granicy należy dęby zawsze popierać, eliminując lub ogławiając inne gatunki wpływające niekorzystnie na gatunek główny. Podobnie trzeba postępować przy kępach dębowych różniących się wzrostem. Uprawę należy kształtować tak, aby różnice te przebiegały jak najłagodniej. Przedrosty, przerosty i odrośla, jeżeli oddziałują negatywnie na sąsiednie dęby, należy usuwać lub ogławiać oraz formować w taki sposób, aby ocieniały z boku główny trzon młodego odnowienia i chroniły go przed przymrozkami.

Dęby nie lubią ocienienia górnego, dlatego konieczne jest zapewnienie im dostępu światła. Umiarkowane ocienienie boczne jest natomiast pożądane. Mimo to samosiewy wymagają przerzedzenia w czyszczeniach wczesnych. W pierwszej kolejności należy usuwać drzewka wyraźnie uszkodzone przez zwierzynę lub w wyniku cięć uprzątających, drzewka niewłaściwie ukształtowane, opanowane przez mączniaka oraz cierpiące od przymrozków, a także egzemplarze martwe i obumierające. W razie potrzeby, zwłaszcza na siedliskach żyźniejszych, należy również niszczyć chwasty.

Samosiew dębowy wymaga systematycznej pielęgnacji - nie rzadziej niż co 3-4 lata. Po dojściu uprawy do zwarcia i wejściu w fazę młodnika, powinien on charakteryzować się właściwym składem gatunkowym, zgodnym z gospodarczym typem drzewostanu, właściwą formą zmieszania gatunków głównych i domieszkowych, dobrze wykształconymi i ukorzenionymi zdrowymi drzewkami, odpowiednim zgęszczeniem oraz łagodnymi przejściami między różnymi fragmentami odnowienia.

Z kolei młodnik dębowy pielęgnuje się stosując czyszczenia późne, w których do każdego egzemplarza należy podchodzić indywidualnie, zwracając uwagę na pokrój drzewek, długość korony, intensywność i możliwość dalszego wzrostu, a także sąsiedztwo innych gatunków.

Drzewostan dębowy wkracza w fazę dojrzewania w wieku około 20-30 lat. W tym okresie poprzez intensywny proces wydzielania się drzew, ostatecznie kształtuje się struktura, stabilność drzewostanu i jakość poszczególnych gatunków. Drzewostan w fazie dojrzewania pielęgnuje się stosując trzebieże wczesne (cięcia selekcyjne), w których wybiera się dęby będące przedmiotem dalszej hodowli - drzewa dorodne oraz drzewa szkodliwe, negatywnie wpływające na dorodne osobniki. Pozostałe traktowane są jako pożyteczne i nie są eliminowane. Ich rola polega na pielęgnacji dorodnych dębów oraz siedliska leśnego.

Z kolei faza drzewostanu dojrzałego, rozpoczynająca się w drzewostanach dębowych w wieku 50-60 lat, charakteryzuje się ugruntowanym składem gatunkowym oraz - w dobrze pielęgnowanych drzewostanach - wysoką jakością i stabilnością drzew (na miarę warunków lokalnych). Drzewostan charakteryzuje umiarkowane zwarcie, drzewa powinny mieć równomiernie rozbudowane korony i odpowiednia przestrzeń wzrostu. Pielęgnacja drzewostanu głównego polega na stosowaniu trzebieży późnej - cięć selekcyjnych protegujących najlepsze drzewa.
Drzewostany dębowe wymagają głównie cięć słabych, ale częstych. Przy wyznaczaniu drzew do wycięcia, w razie wątpliwości co do konkretnych egzemplarzy, należy drzewa te pozostawić do następnego nawrotu cięć.

Udane odnowienie naturalne dębów, efektywna i przemyślana pielęgnacja skutkuje uzyskaniem wytyczonego celu hodowlanego i może być źródłem satysfakcji kilku pokoleń leśników.

Więcej w GŁOS LASU 8/2007