Racjonalizacja struktury organizacyjnej LP

Organizacja każdej struktury gospodarczej, a w sposób szczególny tak wyjątkowej, jaką są Lasy Państwowe, które zajmują ponad ¼ obszaru Polski, a według aktualnych rankingów, sklasyfikowane w pierwszej pięćdziesiątce na liście 500 największych polskich firm, ma istotne znaczenie dla racjonalizacji procesu zarządzania, który z kolei przekłada się na efektywność gospodarowania.

Uwzględniając tylko powojenny okres historii LP, jako organizacji gospodarczej, zmiany organizacyjne dotyczące funkcjonowania jednostek grupujących nadleśnictwa przeprowadzane były kilkakrotnie, przy czym często trudno byłoby doszukać się racjonalnych przesłanek uzasadniających ich wprowadzenie.

Art. 35 Ustawy o lasach stanowi, że gospodarkę leśną w nadleśnictwie prowadzi na podstawie planu urządzania lasu samodzielnie nadleśniczy, który również odpowiada za stan lasu.

Z powyższego zapisu wprost wynika obowiązek respektowania zasady współodpowiedzialności - „zasady kongruencji" lansowanej m.in. przez klasyka teorii zarządzania Fredericka Taylora, która polega na zachowaniu proporcji - zgodności pomiędzy trzema elementami: zadaniami (obowiązkami), uprawnieniami i odpowiedzialnością, co w konsekwencji przekłada się na porządek w organizacji i prawidłowe jej funkcjonowanie, a w analizowanym przypadku ma praktyczny wymiar we właściwym ustaleniu struktur grupujących nadleśnictwa, stosownie do przypisanych funkcji.

Nadleśnictw w skali kraju jest kilkaset i nawet przy uwzględnieniu aktualnych trendów dotyczących zwiększania ich powierzchni, liczba ta pozostanie na porównywalnym poziomie. Przy ogólnej powierzchni lasów państwowych wynoszącej ponad 7 mln ha, grupowanie nadleśnictw w większe struktury ze względów praktycznych wydaje się w pełni uzasadnione. Struktury te powinny usprawniać proces zarządzania bez mnożenia zbędnych kosztów, co wydaje się szczególnie istotne dziś, gdy prawie każde działanie oparte jest na komercji. Za klasykiem nauki o zarządzaniu H. Faydem jako podstawową należy przyjąć przesłankę, że w ządnym przedsięwzięciu interes indywidualny lub grupowy nie powinien przeważać nad interesem całości. Najważniejszym w omawianym zakresie musi być reprezentowany przez LP interes społeczny wyrażony troska o lasy.

Aktualna organizacja PGL LP bierze swój początek z dwóch rozporządzeń Prezydenta RP wydanych w 1924 roku: w sprawie komercjalizacji lasów państwowych, czyli powołania wyodrębnionego z budżetu państwa przedsiębiorstwa z zadaniem realizowania maksymalnego zysku i rozporządzenia o organizacji LP.

Już wtedy podstawową jednostką organizacyjna LP były nadleśnictwa, które w liczbie 349 (rok 1925) zostały podporządkowane 10 dyrekcjom LP. Rozporządzeniem z 1930 roku postawiono nad nimi Dyrekcje Naczelną LP, jako organ centralny podlegający ministrowi rolnictwa. Tak ukształtowana, trzystopniowa forma organizacyjna funkcjonuje do dziś, przy czym ilość, zasięg działania i nazwy jednostek ulegały w tym czasie licznym zmianom.

Przed wojną poważniejsze zmiany nastąpiły w 1938 roku i były spowodowane przyłączeniem do Polski Zaolzia. Po wojnie, w 1950 roku, powstało 137 rejonów grupujących po kilka do kilkunastu nadleśnictw, które stanowiły zakłady pracy prowadzone na zasadach wewnętrznego, ograniczonego rozrachunku gospodarczego (do 1956 roku). Należy zauważyć, że we wszystkich przypadkach zmian zachowano nadleśnictwo jako podstawową jednostkę organizacyjną (przy znacznym zwiększeniu jego powierzchni), a stosunkowo dowolnie kształtowano struktury organizacyjne grupujące nadleśnictwa.

Według aktualnej struktury organizacyjnej LP są podmiotem gospodarczym funkcjonującym w formie samofinansującego się organizmu gospodarczego, stanowiącego państwową jednostkę organizacyjną nie posiadająca osobowości prawnej - Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe, którym kieruje powołany przez ministra środowiska dyrektor generalny LP. Podstawowe jednostki organizacyjne - nadleśnictwa - w liczbie 430, zgrupowane są w 17 rdLP. W skład poszczególnych rdLP wchodzi od 14 (RDLP Warszawa) do 38 nadleśnictw (RDLP Katowice).
Należy podkreślić, że o ile do połowy lat 70. ub. wieku analizowany pod względem powierzchni i granic stan struktury organizacyjnej LP (wówczas OZLP) miał odniesienie do istniejącej sytuacji administracyjnej, gdyż ich zasięg praktycznie pokrywał się z podziałem administracyjnym Polski, czyli istniejącymi wtedy 17 województwami, to stan aktualny wprawdzie również z 17 istniejącymi rdLP, ale często zupełnie innym zasięgiem terytorialnym, trudno uzasadnić względami obiektywnymi. Nawet uwzględniając fakt znacznego zróżnicowania powierzchniowego obecnych województw, brak jest przekonujących argumentów uzasadniających usytuowania siedzib dwóch rdLP w województwie mazowieckim (Warszawa i Radom), które obejmują z grubsza rzecz biorąc obszar województwa mazowieckiego i świętokrzyskiego. Podobna sytuacja ma miejsce na terenie województwa wielkopolskiego, gdzie zlokalizowane są RDLP w Poznaniu i RDLP w Pile, o znacznie zróżnicowanej wielkości.

Zasadność funkcjonowania nadleśnictwa, jako podstawowej jednostki organizacyjnej w jego obecnym kształcie wydaje się nie podlegać dyskusji. Tendencja do likwidacji niektórych nadleśnictw i łączenia ich w większe jednostki, przy krytycznej analizie każdego przypadku i utrzymaniu zasady, że powierzchnia nadleśnictwa obejmuje powierzchnię kilkunastu do dwudziestu kilku tysięcy hektarów, wydaje się słuszna.

Obecnie przeciętna powierzchnia nadleśnictwa wynosi 16,8 tys. ha, powierzchnia 29 z nich (tj. 6,7%) nie przekracza 10 tys. ha, przy czym powierzchnia największego obszarowo nadleśnictwa wynosi 33 548 ha (Nadleśnictwo Drawsko). Fakty te dają podstawy do przyjęcia założenia, że liczba nadleśnictw - w skali może nie masowej, ale będzie maleć.

Więcej w LAS POLSKI nr 15-16/2007